AI dalam Akademia: Dari Kesedaran ke Kematangan

Perkembangan kecerdasan buatan (Artificial Intelligence, AI) telah membawa perubahan besar dalam landskap akademia. Daripada bilik kuliah, makmal penyelidikan, sesi penyeliaan sehinggalah ke pejabat pentadbiran universiti, AI semakin menjadi sebahagian daripada rutin kerja harian warga akademik. Namun, persoalan utama bukanlah sama ada AI perlu digunakan atau tidak, tetapi bagaimana AI digunakan dengan betul, beretika dan matang.

Dalam dunia akademik, AI tidak boleh dilihat sebagai pengganti manusia. Ia tidak mempunyai niat mendidik, kebijaksanaan moral atau tanggungjawab akademik. AI hanyalah alat sokongan intelektual yang membantu manusia berfikir dengan lebih tersusun, menjimatkan masa, dan mengurus maklumat dengan lebih cekap. Oleh itu, manusia sebagai pensyarah, penyelidik, penyelia dan pentadbir kekal sebagai pemegang amanah ilmu dan pembuat keputusan muktamad.

Pendekatan yang sihat terhadap AI dalam akademia ialah pendekatan berperingkat, bermula dengan kesedaran sebelum menuju kematangan. Pada peringkat awal, ramai warga akademik berada dalam fasa kesedaran dan kebimbangan. Terdapat kebimbangan bahawa AI akan menjejaskan integriti akademik, menggalakkan peniruan, atau menghakis keaslian pemikiran. Kebimbangan ini wajar dan penting kerana ia membina asas etika sebelum penggunaan AI diperluaskan.

Apabila kesedaran ini jelas, AI boleh mula digunakan secara asas untuk membantu tugasan harian seperti menyediakan ringkasan nota, merangka soalan perbincangan, menyusun idea awal penyelidikan, atau mendraf emel dan laporan pentadbiran. Pada tahap ini, AI membantu mengurangkan beban kerja rutin tanpa menggantikan pemikiran manusia. Namun, penggunaan secara ad-hoc ini masih memerlukan semakan rapi kerana jawapan AI boleh berubah-ubah dan tidak sentiasa selari dengan konteks sebenar.

Tahap seterusnya ialah apabila AI digunakan secara lebih konsisten dan berperanan jelas. Pensyarah, penyelidik atau pentadbir mula menetapkan gaya, skop dan batas penggunaan AI. Dalam pengajaran, AI membantu mengekalkan konsistensi maklum balas dan aras soalan. Dalam penyelidikan, AI membantu memperkemas hujah tanpa mereka data atau dapatan. Dalam penyeliaan, AI membantu menyusun maklum balas tanpa menulis bagi pihak pelajar. Dalam pentadbiran pula, AI menyokong dokumentasi tanpa membuat keputusan rasmi.

Apabila penggunaan AI disepadukan ke dalam aliran kerja dan prosedur operasi standard (SOP), manfaatnya menjadi lebih ketara. Proses menjadi lebih teratur, telus dan adil. Dalam konteks akademik, ini penting untuk menjamin keadilan penilaian, ketelusan penyeliaan dan kebolehkesanan pentadbiran. Namun, pada tahap ini juga, kawalan manusia mesti sentiasa wujud agar AI tidak melangkaui peranannya.

Tahap kematangan yang lebih tinggi dicapai apabila AI digunakan berpaut kepada dokumen rasmi, dasar dan garis panduan institusi. Dalam pengajaran, AI merujuk kepada hasil pembelajaran dan rubrik rasmi. Dalam penyelidikan, AI mematuhi keperluan etika dan keboleh-ulangan. Dalam penyeliaan dan pentadbiran, AI menyokong rekod dan audit. Ini melindungi bukan sahaja institusi, tetapi juga individu yang terlibat.

Akhirnya, AI boleh dimanfaatkan untuk tujuan refleksi dan penambahbaikan berterusan. Dengan analisis corak dan trend, AI membantu akademia menilai keberkesanan pengajaran, kualiti penyelidikan, keberhasilan penyeliaan dan kecekapan pentadbiran. Pada tahap ini, AI membantu manusia melihat sistem, bukan menilai individu.

Kesimpulannya, kematangan AI dalam akademia bukan diukur melalui kecanggihan teknologi, tetapi melalui kesedaran, disiplin dan kebijaksanaan manusia yang menggunakannya. AI boleh mempercepat kerja, tetapi hanya manusia yang mampu memastikan kerja itu bermakna, beretika dan memberi manfaat kepada ilmu, masyarakat dan masa depan pendidikan tinggi.

Disediakan oleh
Prof. Ir. Dr. Ahmad Kamal Ariffin Bin Mohd Ihsan
Jab. Kejuruteraan Mekanikal dan Pembuatan, FKAB