Oleh Prof Madya Dr Fairuz Nazri Abd Rahman, Profesor Madya di Jabatan Psikiatri, Fakulti Perubatan, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM)
Bayangkan sebuah rumah teres yang tenang di pinggir bandar. Jiran-jiran hanya mengenali penghuninya sebagai sebuah keluarga yang “pendiam” dan “tidak pernah mengganggu orang lain.” Namun, di sebalik langsir yang sentiasa tertutup, si bapa mungkin sedang bergelut dengan masalah, manakala si keluarga pula terperangkap dalam kemiskinan yang amat dalam tanpa jalan keluar. Tiada tangisan yang kedengaran di luar, namun di dalam, benih-benih tragedi sedang bercambah dalam kesunyian yang mencekam.
Familicide (insiden tragis)
Senario ini bukan sekadar rekaan untuk drama televisyen, tetapi merupakan gambaran realiti ngeri yang boleh membawa kepada familicide atau insiden tragis di mana seorang ahli keluarga membunuh ahli keluarga yang lain. Ia seringkali melibatkan pasangan dan anak-anak yang biasanya berakhir dengan tindakan bunuh diri oleh pelaku. Walaupun jarang berlaku, impaknya terhadap komuniti adalah sangat dahsyat dan meninggalkan trauma yang mendalam.
Merujuk kepada laporan ilmiah yang diterbitkan oleh pasukan penyelidik Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM), dalam International Journal of Case Report and Imaging, terdapat satu kes melibatkan sebuah keluarga di Malaysia yang hidup dalam isolasi atau pemencilan sosial yang ekstrem. Kajian bertajuk “Reducing the isolation: a Malaysian family in need” ini mendedahkan bagaimana faktor-faktor psikologi dan persekitaran bertindak bagai “bom jangka” yang menunggu masa untuk meledak jika tidak dikesan awal.
Antara punca utama yang dikenal pasti dalam kajian tersebut adalah ketiadaan sistem sokongan daripada saudara-mara atau jiran tetangga. Isolasi ini bukan sekadar fizikal, tetapi juga emosi. Apabila sesebuah keluarga mula memencilkan diri, mereka kehilangan “kompas realiti” yang biasanya disediakan oleh interaksi sosial. Kehadiran masalah mental yang tidak dirawat pada ketua keluarga seperti putus asa atau delusi bahawa dunia ini terlalu bahaya untuk anak-anak menjadi pemangkin utama kepada tindakan agresif yang tidak logik.
Pakar psikiatri menjelaskan bahawa dalam banyak kes familicide, pelaku tidak semestinya bertindak atas dasar kebencian. Sebaliknya, mereka sering didorong oleh apa yang dikenali sebagai “pembunuhan belas kasihan” (altruistic homicide). Dalam minda yang telah terganggu oleh kemurungan psikotik, pelaku merasakan bahawa menamatkan nyawa ahli keluarga adalah satu-satunya jalan untuk “menyelamatkan” orang tersayang daripada penderitaan dunia yang dianggap kejam, buntu, dan tiada harapan. Mereka melihat kematian sebagai satu bentuk perlindungan, satu ironi yang menyayat hati dalam krisis kesihatan mental.
Beban keluarga
Selain itu, beban penjagaan (caregiver burden) yang melampau turut memainkan peranan besar. Apabila seorang ahli keluarga perlu menguruskan ahli keluarga lain yang mengalami sakit kronik atau gangguan mental tanpa bantuan luar, tekanan fizikal dan mental boleh mencapai tahap tepu. Tanpa intervensi, tekanan ini boleh berubah menjadi keputusasaan yang melampau. Seperti yang ditegaskan dalam laporan ilmiah pasukan penyelidik UKM ini, kunci utama mencegah tragedi ini bukan hanya terletak pada rawatan ubat-ubatan semata-mata, tetapi pada keupayaan masyarakat untuk meruntuhkan tembok isolasi yang memenjarakan keluarga-keluarga ini.
Langkah pencegahan
Langkah pencegahan yang berkesan memerlukan anjakan paradigma dalam masyarakat kita. Kita perlu kembali mengamalkan sikap “jaga tepi kain orang” dalam konteks yang positif dan prihatin. Jika melihat jiran yang sudah lama tidak keluar rumah, atau melihat perubahan tingkah laku yang drastik seperti tanda-tanda halusinasi dan pengasingan diri yang melampau, janganlah kita sekadar menjadi pemerhati yang membisu. Tegur sapa yang ringkas atau bertanya khabar mungkin merupakan talian hayat yang amat diperlukan oleh mereka yang sedang berada di ambang kegelapan.
Pada masa yang sama, sistem kesihatan dan kebajikan awam perlu terus memperkasa rawatan berasaskan komuniti. Pengesanan awal melalui klinik kesihatan primer, Jabatan Kebajikan Masyarakat dan penglibatan aktif badan bukan kerajaan (NGO) dapat memastikan keluarga yang berisiko tidak tercicir daripada sistem sokongan. Tragedi familicide selalunya didahului oleh isyarat-isyarat senyap yang gagal dikesan. Dengan mengurangkan isolasi sosial, kita memberikan peluang kepada keluarga yang terbeban ini untuk bernafas semula dan melihat cahaya harapan di hujung terowong.
Talian Bantuan (Helplines)
Jika anda atau sesiapa yang anda kenali sedang mengalami tekanan perasaan, beban emosi yang berat, atau memerlukan tempat untuk mengadu, sila hubungi talian bantuan berikut:
1.HEAL 15555: Talian Bantuan Krisis Kesihatan Mental (KKM) – Beroperasi 24 jam setiap hari untuk sokongan profesional.
2.Talian Kasih (15999): Untuk aduan keganasan rumah tangga, bantuan kebajikan, dan krisis keluarga (boleh juga dihubungi melalui WhatsApp di 019-2615999).
3.Befrienders Malaysia: Talian sokongan emosi 24 jam bagi mereka yang merasa putus asa – 03-76272929.
4.Pusat Khidmat Krisis Bersepadu (OSCC): Bantuan segera disediakan di semua unit kecemasan hospital kerajaan bagi kes keganasan domestik dan trauma.