Sejarah Tokoh Rahim Kajai
Abdul Rahim Kajai - Bapa Kewartawanan Melayu
RINGKASAN
Abdul Rahim Kajai (1894 – 5 Disember 1943; nama sebenarnya Abdul Rahim bin Haji Salim) dikenali sebagai Bapa Kewartawanan Melayu.
Dilahirkan di Selangor, Malaysia, Abdul Rahim mendapat pendidikan awal sehingga darjah lima di Sekolah Melayu Setapak, Kuala Lumpur. Beliau kemudiannya dihantar oleh bapanya melanjutkan pelajaran agama dan Bahasa Arab di Makkah sehingga tahun 1909.
Pada tahun 1925 Abdul Rahim berkhidmat sebagai wartawan di akhbar mingguan Edaran Zaman yang berpusat di Pulau Pinang. Selepas itu, beliau berpindah ke akhbar Saudara pimpinan Syed Sheikh Al-Hadi. Dalam penulisannya ketika itu, beliau menggunakan nama pena “Abdul Rahim Kajai”. Kajai adalah nama sebuah kampung di Minangkabau, Sumatera, iaitu kampung halaman ibubapanya.
Pada tahun 1931, Abdul Rahim menjadi Pengarang untuk akhbar Majlis. Dari situ, beliau berpindah pula ke akhbar Warta Malaya juga sebagai Pengarang. Pemilik Warta Malaya, Syed Husin al-Sagaf kemudiannya menerbitkan dua majalah, iaitu Warta Ahad dan Warta Jenaka dan Abdul Rahim ditugaskan untuk menulis rencana pengarangnya dan juga cerita-cerita humor untuk kedua-dua majalah itu.
Abdul Rahim pernah juga berkhidmat di Utusan Melayu dan Utusan Zaman sebagai Pengarang. Begitu juga sebagai Pengarang majalah Mustika (sekarang di sebut Mastika). Pada tahun 1943 semasa Perang Dunia II, Abdul Rahim bertugas di akhbar Berita Malai. Abdul Rahim meninggal dunia pada tahun 1943. Dalam hidupnya, beliau pernah mengarang 48 buah cerpen dengan pelbagai tema.
SEJARAH PENUH
Abdul Rahim Kajai (1894–5 Disember 1943) atau nama sebenarnya Abdul Rahim bin Haji Salim, merupakan antara tokoh terpenting dalam perkembangan kewartawanan dan kesusasteraan Melayu pada era sebelum Perang Dunia Kedua. Beliau dikenali sebagai Bapa Kewartawanan Melayu. Beliau juga merupakan antara tokoh awal yang penting dalam perkembangan cerpen Melayu.
Sumbangan Abdul Rahim Kajai tidak terhad kepada tugas sebagai wartawan. Beliau merupakan pengarang, editor, penulis cerpen dan pemikir yang menggunakan akhbar serta majalah sebagai wadah untuk membicarakan kehidupan masyarakat Melayu, persoalan agama dan pendidikan, keadaan sosial dan ekonomi, serta kedudukan orang Melayu dalam masyarakat kolonial pada zamannya. Kajian sejarah kewartawanan Melayu turut meletakkan beliau sebagai antara pengarang yang memainkan peranan penting dalam membangkitkan kesedaran kebangsaan melalui akhbar dan majalah berbahasa Melayu.
Latar Belakang dan Pendidikan
Abdul Rahim Kajai dilahirkan pada tahun 1894 di Setapak, Selangor, yang pada ketika itu berada dalam Negeri-Negeri Melayu Bersekutu. Beliau menerima pendidikan awal di Sekolah Melayu Setapak dan kemudiannya melanjutkan pengajian agama serta Bahasa Arab di Makkah. Latar pendidikan agama dan penguasaan bahasa tersebut kemudiannya menjadi sebahagian daripada asas pembentukan pemikiran dan gaya penulisannya.
Pengalaman beliau di Makkah juga penting dalam memahami perjalanan hidupnya. Kajian dan bahan biografi mengenai beliau menunjukkan bahawa kehidupan Abdul Rahim bukan sekadar berkisar pada kewartawanan, tetapi turut melalui pengalaman bekerja dan bermastautin di Makkah sebelum kembali ke Tanah Melayu. Pengalaman merentas lingkungan masyarakat dan budaya tersebut memberikan beliau pandangan yang luas terhadap kehidupan masyarakat Melayu pada zamannya.
Dari Makkah kepada Dunia Kewartawanan
Kerjaya penulisan Abdul Rahim Kajai mula berkembang sekitar dekad 1920-an. Pada tahun 1925, beliau dilaporkan mula berkhidmat sebagai wartawan kepada akhbar mingguan Edaran Zaman, yang berpusat di Pulau Pinang. Selepas itu, beliau menyertai Saudara, akhbar yang dikaitkan dengan tokoh pembaharuan Islam, Syed Sheikh Ahmad Al-Hadi.
Ketika berada dalam lingkungan kewartawanan inilah nama “Kajai” semakin sinonim dengan dirinya. Nama tersebut mempunyai kaitan dengan asal-usul keluarganya di Kajai, Minangkabau, Sumatera Barat. Sumber-sumber biografi menjelaskan bahawa ayahnya, Haji Salim, berasal dari kawasan Kajai di Minangkabau, lalu nama tempat tersebut menjadi sebahagian daripada nama pena Abdul Rahim.
Penggunaan nama pena tersebut kemudiannya menjadikan “Rahim Kajai” satu nama yang cukup dikenali dalam dunia persuratkhabaran Melayu.
Pengarang yang Menggunakan Akhbar sebagai Medan Pemikiran
Pada awal dekad 1930-an, perjalanan kerjaya Abdul Rahim Kajai semakin berkembang. Beliau terlibat dengan akhbar Majlis, sebelum menyertai Warta Malaya. Di Warta Malaya, beliau memainkan peranan penting sebagai pengarang dan menghasilkan pelbagai rencana yang menyentuh isu-isu masyarakat Melayu.
Beliau bukan sekadar melaporkan peristiwa. Penulisannya memperlihatkan kecenderungan untuk mengulas, mengkritik dan membangkitkan kesedaran pembaca terhadap keadaan masyarakat Melayu. Antara perkara yang sering menjadi perhatian beliau ialah kemajuan pendidikan, kedudukan ekonomi, persoalan sosial, agama, bangsa dan hubungan masyarakat Melayu dengan pentadbiran kolonial British.
Hal ini menjelaskan mengapa peranan Abdul Rahim Kajai dalam sejarah kewartawanan tidak boleh dilihat hanya sebagai seorang “penulis berita”. Beliau merupakan sebahagian daripada generasi pengarang Melayu yang menjadikan akhbar sebagai ruang membentuk pemikiran masyarakat.
Warta Malaya, Warta Ahad dan Warta Jenaka
Semasa berada dalam lingkungan Warta Malaya, Abdul Rahim Kajai turut terlibat dengan penerbitan berkaitan seperti Warta Ahad dan Warta Jenaka.
Warta Ahad mula diterbitkan pada tahun 1935, manakala Warta Jenaka muncul pada tahun 1936 sebagai penerbitan mingguan yang mempunyai hubungan dengan Warta Malaya. Menurut rekod Pusat Rujukan Persuratan Melayu DBP, pengendalian Warta Jenaka diketuai oleh Abdul Rahim Kajai dengan bantuan beberapa tokoh penulis lain.
Di sinilah terserlah satu lagi sisi Abdul Rahim Kajai sebagai penulis. Selain rencana dan komentar, beliau menghasilkan cerpen, humor, sindiran dan tulisan yang dekat dengan kehidupan masyarakat.
Karya-karyanya tidak semata-mata bertujuan menghiburkan pembaca. Di sebalik kisah dan watak yang diketengahkan, terdapat unsur pengajaran, kritikan sosial dan gambaran terhadap kehidupan masyarakat Melayu pada zamannya.
Abdul Rahim Kajai dan Perkembangan Cerpen Melayu
Abdul Rahim Kajai juga mempunyai kedudukan penting dalam sejarah kesusasteraan Melayu. Beliau sering dianggap sebagai antara pelopor cerpen Melayu moden, dan DBP menyenaraikan beliau sebagai tokoh yang turut dikenali sebagai “Bapa Cerpenis Melayu” yang produktif.
Beliau menghasilkan kira-kira 48 buah cerpen, khususnya dalam tempoh sekitar 1936 hingga 1941. Cerpen-cerpen tersebut diterbitkan dalam beberapa akhbar dan majalah, antaranya Warta Malaya, Warta Ahad, Warta Jenaka, Utusan Zaman dan Mastika.
Antara karya yang terus dikenang ialah Cherita Awang Putat, yang memperlihatkan kecenderungan beliau menggunakan karya sastera untuk mengamati dan mengkritik tingkah laku masyarakat serta persoalan politik dan sosial pada zamannya.
Karya-karya beliau kemudiannya dihimpunkan dalam beberapa penerbitan selepas kematiannya, termasuk Pesaka Kajai yang diterbitkan pada tahun 1949. Koleksi tersebut menghimpunkan cerpen yang pada asalnya pernah diterbitkan dalam Warta Jenaka.
Utusan Melayu dan kesedaran masyarakat Melayu
Satu lagi bab penting dalam perjalanan Abdul Rahim Kajai ialah penglibatannya dalam Utusan Melayu, yang mula diterbitkan di Singapura pada 29 Mei 1939.
Penubuhan Utusan Melayu merupakan satu perkembangan penting dalam sejarah kewartawanan Melayu kerana ia dibangunkan sebagai akhbar yang dimiliki dan digerakkan oleh orang Melayu. Abdul Rahim Kajai kemudiannya menyertai akhbar tersebut dan memainkan peranan penting dalam bahagian pengarang.
Di Utusan Melayu dan Utusan Zaman, penulisan Abdul Rahim semakin jelas membawa persoalan tentang kemajuan dan nasib orang Melayu. Beliau menggunakan penanya untuk mengkritik kelemahan masyarakat, menggalakkan kemajuan dan pendidikan serta membincangkan persoalan bangsa dan masyarakat dalam konteks zaman penjajahan.
Penglibatan beliau dalam Utusan Melayu juga mempertemukannya dengan beberapa tokoh penting dunia persuratkhabaran Melayu, termasuk Yusof Ishak, Ishak Haji Muhammad (Pak Sako) dan Abdul Samad Ismail.
Wak Ketok dan Sisi Satira Kajai
Abdul Rahim Kajai turut menghasilkan penulisan berbentuk satira dan humor. Salah satu yang terkenal ialah watak “Wak Ketok”, yang muncul melalui tulisan dan ruangan pojok dalam Utusan Zaman serta disertai ilustrasi kartun.
Watak tersebut menjadi medium untuk beliau menyampaikan teguran dan pemerhatian terhadap masyarakat secara lebih santai, tetapi tetap mempunyai unsur sindiran. Penggunaan humor sebegini memperlihatkan kebolehan Kajai menyesuaikan bentuk penulisan dengan khalayak pembaca yang berbeza.
Tahun-tahun Terakhir dan Pendudukan Jepun
Perjalanan Abdul Rahim Kajai berlaku dalam tempoh sejarah yang penuh pergolakan. Apabila Perang Dunia Kedua sampai ke Tanah Melayu dan pendudukan Jepun bermula pada tahun 1941, dunia kewartawanan Melayu turut mengalami perubahan besar.
Dalam tempoh tersebut, Abdul Rahim terlibat dengan penerbitan Perubahan Baharu di Kuala Lumpur. Pada tahun 1943, beliau kemudiannya dilantik sebagai Ketua Pengarang Berita Malai di Singapura, sebuah akhbar yang diterbitkan dalam konteks pentadbiran Jepun dan merupakan gabungan penerbitan yang berkaitan dengan Utusan Melayu dan Warta Malaya.
Abdul Rahim Kajai meninggal dunia pada 5 Disember 1943, ketika berusia 49 tahun. Walaupun hayatnya relatif singkat, tempoh hampir dua dekad penglibatannya dalam dunia persuratkhabaran telah meninggalkan kesan yang besar terhadap perkembangan kewartawanan dan kesusasteraan Melayu.
Warisan Abdul Rahim Kajai
Nilai terbesar yang ditinggalkan oleh Abdul Rahim Kajai bukan semata-mata pada jumlah akhbar, rencana atau cerpen yang dihasilkannya. Warisannya terletak pada cara beliau menggunakan pena sebagai alat ilmu, pemikiran, kritikan dan kesedaran masyarakat.
Beliau hidup pada suatu zaman ketika akhbar dan majalah merupakan antara medium utama masyarakat Melayu mendapatkan maklumat dan membincangkan persoalan semasa. Dalam ruang itulah Kajai memainkan peranannya, bukan hanya sebagai penyampai berita, tetapi sebagai pengarang yang berusaha membentuk pemikiran pembaca. Kajian sejarah turut menyimpulkan bahawa karya dan penglibatan beliau dalam akhbar serta majalah membantu membawa masyarakat Melayu kepada kesedaran tentang persoalan sosial, ekonomi dan nasionalisme.
Atas sumbangan tersebut, nama Abdul Rahim Kajai terus dikenang dalam sejarah kewartawanan Melayu. Karya dan pemikirannya juga terus menjadi bahan kajian dalam bidang sejarah, kewartawanan, bahasa dan kesusasteraan Melayu. Dewan Bahasa dan Pustaka sendiri merekodkan beliau sebagai tokoh penting dalam sejarah kewartawanan dan kesusasteraan Melayu.
Nama yang Menjadi Identiti Kajai
Nama Rahim Kajai yang diabadikan pada kolej ini membawa bersama satu legasi yang lebih besar daripada sekadar nama seorang tokoh.
Ia melambangkan ilmu, pemikiran, keberanian bersuara, komunikasi, kepimpinan dan keprihatinan terhadap masyarakat dengan nilai-nilai yang terus relevan dalam pembentukan mahasiswa pada hari ini.
Sebagai sebuah kolej akademia di UKM, KRK berusaha meneruskan semangat tersebut melalui pembangunan mahasiswa dalam bidang akademik, pengucapan awam, kewartawanan, penulisan, kepimpinan, kebudayaan, kerohanian dan kemasyarakatan.
Jika Abdul Rahim Kajai menggunakan pena sebagai wadah untuk menyampaikan pemikiran kepada masyarakat pada zamannya, warga Kajai hari ini mewarisi tanggungjawab yang sama dalam bentuk yang berbeza menggunakan ilmu, suara, kemahiran dan kepimpinan untuk memberi manfaat kepada masyarakat.
Daripada pena Kajai kepada suara generasi hari ini, legasi itu akan terus hidup.